جغرافيا بيشتر ايرانى بوده‌اند ؛ « 1 » همچنين هنوز جنديشاپور مركز بزرگ دانش و پژوهش باقى مانده بود . ترديدى نيست كه مسلمانان با بعضى از آثار پهلوى در نجوم ، جغرافيا ، تاريخ و . . . آشنا شده بودند . بسيارى از اين آثار به عربى ترجمه شد و مبناى تأليفات عربى در موضوعات مختلف گرديد . مسعودى كتابى فارسى به نام زيج الشاه را به حبش بن عبد الله مروزى بغدادى ( وفات ميان سالهاى 250 تا 261 ) نسبت داده است . « 2 » او ضمن گفته‌هايى دربارهء تاريخ ايران از دو كتاب تاريخى هم نام برده است كه به قول وى از تاريخهاى مهم دورهء ساسانى به شمار مىرفته‌اند ؛ همچنين از كتابى فارسى به نام گاهنامه سخن مىگويد كه دربارهء طبقات پادشاهان ايران ، شرح سازمان داخلى دولت ساسانى و ترتيب درجات و مراتب آنان است . اين كتاب بخشى از كتاب آيين‌نامه مىباشد . « 3 » مسعودى مىنويسد : به سال 303 ق / 915 م در شهر اصطخر پارس نزد يكى از بزرگ‌زادگان ايران كتابى بزرگ ديدم كه دربارهء علوم و تاريخ پادشاهان و بناهاى آنان بود كه در كتب ديگر چون خداىنامه و آيين‌نامه ديده نمىشد . اين كتاب كه از خزاين شاهان ايران به‌دست آمده بود ، براى هشام بن عبد الملك ( 105 - 125 ق / 724 - 743 م ) به زبان عربى ترجمه شد . « 4 » بعيد نيست كه مسلمانان اطلاعات خود را دربارهء جغرافيا و شناسايى اماكن جغرافيايى ايران و نيز مرزهاى مملكت ساسانيان و تقسيمات كشورى و ادارى آنان از تأليفاتى از اين نوع به دست آورده باشند . « 5 » در ميان مفاهيم و سنتهاى جغرافيايى ايران ، كه اعراب گرفته‌اند ، مهمتر از همه تصور هفت كشور يا هفت اقليم است كه بنابراين تصور ، زمين به هفت دايرهء هندسى مساوى تقسيم شده كه هر كدام يك كشور يا يك اقليم است ( شكل 1 ) . دايرهء چهارم ايرانشهر نام دارد و در قسمت مركزى ايرانشهر « سواد » قرار گرفته است و شش كشور يا اقليم ديگر گرداگرد آن واقعند « 6 » ؛ ولى مسلمانان تصور مىكردند كه زمين پيوسته تحت تأثير كوه افسانه‌اى قاف بوده و هفت اقليم زمينى تصاويرى است از آنچه در آسمان مىباشد و در واقع برابر با

--> ( 1 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 92 . ( 2 ) . همانجا . ( 3 ) . فرهنگ ايرانى پيش از اسلام ؛ ص 159 . ( 4 ) . التنبيه و الاشراف ؛ ص 106 . ( 5 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 92 . ( 6 ) . همان ؛ ص 92 .